Kaan
New member
Bir kişinin pazıya yaklaşımını cinsiyetinden ziyade yaşam deneyimleri üzerinden değerlendirmek daha anlamlıdır.
Örneğin pazıyı çocukluğundan beri pazardan alan bir kişi için sebze öncelikle tanıdık bir mutfak malzemesidir. Beslenme eğitimi almış bir kişi besin bileşimine dikkat edebilir. Bir aşçı pişirme tekniğiyle ilgilenebilir. Çiftçi üretim koşullarına bakabilir. Dar gelirli bir aile için fiyat önemli olabilir. Göç deneyimi yaşamış biri pazı yemeğini aile geçmişinin bir parçası olarak görebilir.
Bunların herhangi biri kadın veya erkek tarafından deneyimlenebilir.
Veriler Bize Ne Söylüyor?
Cinsiyetler arasında bireysel düşünme biçimlerinden ziyade toplumsal roller açısından ölçülebilir farklardan söz etmek daha mümkün.
OECD'nin ev içi emek araştırması, yemek hazırlama gibi işlerin birçok ülkede kadınlar tarafından daha fazla üstlenildiğini gösteriyor. Araştırmada kadınların yemek hazırlama oranının erkeklerden daha yüksek olduğu ve yemek hazırlamaya ayırdıkları ortalama sürenin de daha fazla olduğu görülüyor. OECD+1
Türkiye'de bu konu daha geniş bir ev içi emek eşitsizliğiyle bağlantılı. OECD'nin 2025 Türkiye incelemesine göre kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine erkeklerden ortalama dört saat daha fazla zaman ayırıyor. OECD
Buradan “kadınlar yemek konusunda daha duygusaldır” sonucu çıkmaz.
Daha sağlam sonuç şudur: Kadınların yemek hazırlama ve bakım emeğiyle daha fazla ilişkilendirildiği toplumsal bir iş bölümü vardır.
Bu ikisi arasında ciddi fark bulunuyor.
Kadının Pazıyla Kurduğu Bağ: Tarif, Hafıza ve Emek
Bir kadın pazı pişirirken yalnızca yemek hazırlamıyor olabilir.
Belki annesinin tarifini uyguluyordur. Belki çocukları için sağlıklı bir yemek hazırlamaya çalışıyordur. Belki ailesinin ekonomik bütçesine uygun bir yemek seçiyordur. Belki de sadece pazı yemeyi seviyordur.
Bu deneyimlerin hepsini “duygusal kadın bakışı” diye tanımlamak, aslında çok daha karmaşık sosyal koşulları görünmez hâle getirir.
Yemek hazırlama emeğinin çoğunlukla kadınlar tarafından üstlenildiği toplumlarda kadınların mutfak bilgisi konusunda daha fazla deneyim kazanması şaşırtıcı değildir. Fakat bu deneyimin bir avantaj mı, yük mü, yoksa ikisinin bir karışımı mı olduğu kişinin yaşam koşullarına göre değişir.
Bir kadın için yemek yapmak özgürleştirici bir yaratıcılık alanı olabilirken başka bir kadın için günün sonunda yerine getirilmesi gereken yorucu bir görev olabilir.
Erkeğin Pazıya Yaklaşımı: Gerçekten Daha “Objektif” mi?
Burada erkekler açısından da benzer bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bir erkek pazının fiyatını, kalorisini, lif miktarını veya pişirme süresini hesaplayabilir. Fakat bu yaklaşımı “erkeklerin doğası gereği objektif olması” şeklinde açıklamak yerine, kişinin mesleği, eğitimi, ilgi alanı ve kişisel alışkanlıklarıyla ilişkilendirmek daha doğru olur.
Aynı şekilde bir erkek çocukluğundaki pazı yemeğini hatırlayıp duygusal bir bağ kurabilir.
Dolayısıyla veri odaklılık ile duygusal bağ arasında cinsiyete dayalı kesin bir sınır çizilemez.
Asıl mesele, toplumun erkeklerden ve kadınlardan hangi rolleri beklediğidir.
Sınıf Farkı Pazının Anlamını Değiştiriyor
Pazının anlamındaki sınıfsal değişim bence özellikle tartışmaya değer.
Bir dönem ekonomik açıdan ulaşılabilir bir sebze olması nedeniyle tercih edilen pazı, günümüzde bazı çevrelerde sağlıklı yaşam, doğal beslenme veya mevsimsel mutfak söylemleriyle yeniden tanımlanabiliyor.
Aynı yiyeceğin farklı sınıflar tarafından farklı biçimde anlamlandırılması mümkündür.
Dar gelirli bir aile için pazı, bütçeyi zorlamadan sofraya sebze koymanın yolu olabilir.
Orta gelirli bir aile için geleneksel ev yemeği olabilir.
Daha yüksek gelir grubundaki bir tüketici için organik pazardan alınan “yerel ve mevsimsel ürün” olarak değerlendirilebilir.
Sebzenin kendisi değişmiyor; ona verilen toplumsal anlam değişiyor.
FAO'nun gıda güvenliği çalışmalarında da sağlıklı beslenmenin yalnızca bilgi ve tercih meselesi olmadığı, gelir ve gıda fiyatlarının erişimi güçlü biçimde etkilediği vurgulanıyor. FAOHome+1
Pazı ve Kültürel Kimlik: Karadeniz Örneği
Pazının Türkiye'deki kültürel anlamını anlamak için Karadeniz mutfağı oldukça öğretici.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri'nde pazı kavurması, pazı tavalisi ve çeşitli “pezik” yemekleri kayıtlı. Rize'de pazının ev bahçelerinde yetiştirilen sebzelerden biri olduğu da belirtiliyor. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+1
Bu nedenle Türkiye'de “pazı” kelimesi yalnızca botanik bir isim değildir.
Aynı zamanda bir mutfak hafızasının parçasıdır.
Ancak Karadeniz'de yaygın olması, pazının yalnızca Karadeniz'e özgü olduğu anlamına gelmez. Kew'in verileri bitkinin çok daha geniş doğal yayılışını gösteriyor. Plants of the World Online
Etnik Kimlikler Açısından Pazı Meselesi
Yemekler çoğu zaman kimliklerin birbirinden kesin sınırlarla ayrıldığı alanlar değildir.
2025 yılında Laz mutfağı üzerine yapılan etnografik bir araştırma, Artvin bölgesindeki Laz mutfak kültürünün bitkiler, balıklar ve diğer yerel ürünler üzerinden şekillendiğini gösteriyor. Araştırma, yemek kültürünün etnik kimliğin ifade biçimlerinden biri olabileceğine işaret ediyor. ScienceDirect
Başka bir çalışmada ise Türkiye'deki Gürcü mutfağının kimliğin korunmasında bir “etnomarker”, yani etnik kimliği işaretleyen kültürel unsur olarak işlev görebildiği belirtiliyor. NBI Open Journals
Bu açıdan pazının farklı topluluklar tarafından farklı tariflerle hazırlanması bir çelişki değil.
Tam tersine, mutfak kültürünün canlı olduğunun göstergesi.
“Pazının Türkçesi Nedir?” Sorusunun En Doğru Cevabı
Sorunun doğrudan cevabı:
Pazı zaten Türkçede kullanılan addır. İngilizcedeki “Swiss chard”ın Türkçe karşılığı pazıdır.
Bilimsel olarak Beta vulgaris türü ve onun yaprak pancarı grubu ile ilişkilidir. “Yaban pancarı” da pazıyla bağlantılı kullanılan adlardan biridir. Plants of the World Online+1
Kelimenin tarihsel kökeni konusunda ise Ermenice bazuk ile bağlantı kuran etimolojik açıklamalar bulunuyor. Bu durum kelimenin modern Türkçedeki kullanımını ortadan kaldırmaz; Türkçedeki pek çok kelimenin tarihsel yolculuğu farklı dillerle etkileşim içindedir. Türkçe Ne Demek+1
Bir Kelime, Bir Sebze ve Çok Sayıda Deneyim
Pazı hakkında konuşurken aslında tek bir sebzeyi değil, birbirinden farklı üç şeyi konuşuyoruz: bitki, dil ve kültür.
Botanik açıdan pazı Beta vulgaris grubunun yaprakları için yetiştirilen formudur.
Dil açısından “pazı”, Türkçede yerleşmiş bir sebze adıdır ve kelimenin tarihsel kökeni farklı dillerle bağlantılıdır.
Kültürel açıdan ise pazı; Karadeniz'deki “pezik” kullanımından ev mutfaklarındaki pazı kavurmasına, göçmen ailelerin yemek hafızasından günümüzün sağlıklı beslenme söylemine kadar farklı anlamlar taşıyabilir.
Bu yüzden pazıyı yalnızca “erkeklerin veri odaklı, kadınların duygusal baktığı bir sebze” üzerinden değerlendirmek yerine, insanların yaşadığı sosyal koşulların yemekle kurdukları ilişkiyi nasıl şekillendirdiğine bakmak daha açıklayıcıdır.
Forum Tartışması İçin Sorular
Sizin çevrenizde “pazı” kelimesinin başka bir karşılığı veya yöresel adı var mı?
İngilizce bir tarifte “Swiss chard” gördüğünüzde bunun pazı olduğunu daha önce biliyor muydunuz?
Sizce bir sebzenin anlamını daha çok belirleyen şey nedir: fiyatı, yetiştiği coğrafya, aile geleneği, toplumsal sınıf, etnik kimlik veya kişisel hafıza?
Pazı gibi geleneksel sebzelerin hazırlanması hâlâ kadınların sorumluluğunda mı? Erkeklerin mutfakta daha fazla rol alması bu geleneği değiştiriyor mu?
Ve belki de en ilginç soru: Bir yemeğe kimin “kadın yemeği”, kimin “erkek yemeği” dediğini belirleyen şey gerçekten kişisel tercih mi, yoksa toplumun yıllar içinde oluşturduğu normlar mı?
Kaynaklar
Kew Science, Plants of the World Online, Beta vulgaris ve alt gruplarının taksonomik ve coğrafi kayıtları. Plants of the World Online+1
Tarım ve Orman Bakanlığı, TÜRKOMP Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı, “Pazı” kaydı. Tarım ve Orman Bakanlığı Turkomp
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, bölgesel yemek ve mutfak kültürü kayıtları. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+2Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+2
OECD, Cooking, Caring and Volunteering: Unpaid Work Around the World ve OECD Economic Surveys: Türkiye 2025. OECD+1
FAO, IFAD, UNICEF, WFP ve WHO, The State of Food Security and Nutrition in the World. FAOHome+1
Tüysüz ve Özbay (2026), “Etnik Kimliklerin Yemek Kültüründe Meydana Gelen Değişimler: Sakarya’da Bir Araştırma.” DergiPark
Durukan (2025), “Beslenmenin kültürel hafızası: Zorunlu göçten sonra kimlikler.” DergiPark
Örneğin pazıyı çocukluğundan beri pazardan alan bir kişi için sebze öncelikle tanıdık bir mutfak malzemesidir. Beslenme eğitimi almış bir kişi besin bileşimine dikkat edebilir. Bir aşçı pişirme tekniğiyle ilgilenebilir. Çiftçi üretim koşullarına bakabilir. Dar gelirli bir aile için fiyat önemli olabilir. Göç deneyimi yaşamış biri pazı yemeğini aile geçmişinin bir parçası olarak görebilir.
Bunların herhangi biri kadın veya erkek tarafından deneyimlenebilir.
Veriler Bize Ne Söylüyor?
Cinsiyetler arasında bireysel düşünme biçimlerinden ziyade toplumsal roller açısından ölçülebilir farklardan söz etmek daha mümkün.
OECD'nin ev içi emek araştırması, yemek hazırlama gibi işlerin birçok ülkede kadınlar tarafından daha fazla üstlenildiğini gösteriyor. Araştırmada kadınların yemek hazırlama oranının erkeklerden daha yüksek olduğu ve yemek hazırlamaya ayırdıkları ortalama sürenin de daha fazla olduğu görülüyor. OECD+1
Türkiye'de bu konu daha geniş bir ev içi emek eşitsizliğiyle bağlantılı. OECD'nin 2025 Türkiye incelemesine göre kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine erkeklerden ortalama dört saat daha fazla zaman ayırıyor. OECD
Buradan “kadınlar yemek konusunda daha duygusaldır” sonucu çıkmaz.
Daha sağlam sonuç şudur: Kadınların yemek hazırlama ve bakım emeğiyle daha fazla ilişkilendirildiği toplumsal bir iş bölümü vardır.
Bu ikisi arasında ciddi fark bulunuyor.
Kadının Pazıyla Kurduğu Bağ: Tarif, Hafıza ve Emek
Bir kadın pazı pişirirken yalnızca yemek hazırlamıyor olabilir.
Belki annesinin tarifini uyguluyordur. Belki çocukları için sağlıklı bir yemek hazırlamaya çalışıyordur. Belki ailesinin ekonomik bütçesine uygun bir yemek seçiyordur. Belki de sadece pazı yemeyi seviyordur.
Bu deneyimlerin hepsini “duygusal kadın bakışı” diye tanımlamak, aslında çok daha karmaşık sosyal koşulları görünmez hâle getirir.
Yemek hazırlama emeğinin çoğunlukla kadınlar tarafından üstlenildiği toplumlarda kadınların mutfak bilgisi konusunda daha fazla deneyim kazanması şaşırtıcı değildir. Fakat bu deneyimin bir avantaj mı, yük mü, yoksa ikisinin bir karışımı mı olduğu kişinin yaşam koşullarına göre değişir.
Bir kadın için yemek yapmak özgürleştirici bir yaratıcılık alanı olabilirken başka bir kadın için günün sonunda yerine getirilmesi gereken yorucu bir görev olabilir.
Erkeğin Pazıya Yaklaşımı: Gerçekten Daha “Objektif” mi?
Burada erkekler açısından da benzer bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bir erkek pazının fiyatını, kalorisini, lif miktarını veya pişirme süresini hesaplayabilir. Fakat bu yaklaşımı “erkeklerin doğası gereği objektif olması” şeklinde açıklamak yerine, kişinin mesleği, eğitimi, ilgi alanı ve kişisel alışkanlıklarıyla ilişkilendirmek daha doğru olur.
Aynı şekilde bir erkek çocukluğundaki pazı yemeğini hatırlayıp duygusal bir bağ kurabilir.
Dolayısıyla veri odaklılık ile duygusal bağ arasında cinsiyete dayalı kesin bir sınır çizilemez.
Asıl mesele, toplumun erkeklerden ve kadınlardan hangi rolleri beklediğidir.
Sınıf Farkı Pazının Anlamını Değiştiriyor
Pazının anlamındaki sınıfsal değişim bence özellikle tartışmaya değer.
Bir dönem ekonomik açıdan ulaşılabilir bir sebze olması nedeniyle tercih edilen pazı, günümüzde bazı çevrelerde sağlıklı yaşam, doğal beslenme veya mevsimsel mutfak söylemleriyle yeniden tanımlanabiliyor.
Aynı yiyeceğin farklı sınıflar tarafından farklı biçimde anlamlandırılması mümkündür.
Dar gelirli bir aile için pazı, bütçeyi zorlamadan sofraya sebze koymanın yolu olabilir.
Orta gelirli bir aile için geleneksel ev yemeği olabilir.
Daha yüksek gelir grubundaki bir tüketici için organik pazardan alınan “yerel ve mevsimsel ürün” olarak değerlendirilebilir.
Sebzenin kendisi değişmiyor; ona verilen toplumsal anlam değişiyor.
FAO'nun gıda güvenliği çalışmalarında da sağlıklı beslenmenin yalnızca bilgi ve tercih meselesi olmadığı, gelir ve gıda fiyatlarının erişimi güçlü biçimde etkilediği vurgulanıyor. FAOHome+1
Pazı ve Kültürel Kimlik: Karadeniz Örneği
Pazının Türkiye'deki kültürel anlamını anlamak için Karadeniz mutfağı oldukça öğretici.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri'nde pazı kavurması, pazı tavalisi ve çeşitli “pezik” yemekleri kayıtlı. Rize'de pazının ev bahçelerinde yetiştirilen sebzelerden biri olduğu da belirtiliyor. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+1
Bu nedenle Türkiye'de “pazı” kelimesi yalnızca botanik bir isim değildir.
Aynı zamanda bir mutfak hafızasının parçasıdır.
Ancak Karadeniz'de yaygın olması, pazının yalnızca Karadeniz'e özgü olduğu anlamına gelmez. Kew'in verileri bitkinin çok daha geniş doğal yayılışını gösteriyor. Plants of the World Online
Etnik Kimlikler Açısından Pazı Meselesi
Yemekler çoğu zaman kimliklerin birbirinden kesin sınırlarla ayrıldığı alanlar değildir.
2025 yılında Laz mutfağı üzerine yapılan etnografik bir araştırma, Artvin bölgesindeki Laz mutfak kültürünün bitkiler, balıklar ve diğer yerel ürünler üzerinden şekillendiğini gösteriyor. Araştırma, yemek kültürünün etnik kimliğin ifade biçimlerinden biri olabileceğine işaret ediyor. ScienceDirect
Başka bir çalışmada ise Türkiye'deki Gürcü mutfağının kimliğin korunmasında bir “etnomarker”, yani etnik kimliği işaretleyen kültürel unsur olarak işlev görebildiği belirtiliyor. NBI Open Journals
Bu açıdan pazının farklı topluluklar tarafından farklı tariflerle hazırlanması bir çelişki değil.
Tam tersine, mutfak kültürünün canlı olduğunun göstergesi.
“Pazının Türkçesi Nedir?” Sorusunun En Doğru Cevabı
Sorunun doğrudan cevabı:
Pazı zaten Türkçede kullanılan addır. İngilizcedeki “Swiss chard”ın Türkçe karşılığı pazıdır.
Bilimsel olarak Beta vulgaris türü ve onun yaprak pancarı grubu ile ilişkilidir. “Yaban pancarı” da pazıyla bağlantılı kullanılan adlardan biridir. Plants of the World Online+1
Kelimenin tarihsel kökeni konusunda ise Ermenice bazuk ile bağlantı kuran etimolojik açıklamalar bulunuyor. Bu durum kelimenin modern Türkçedeki kullanımını ortadan kaldırmaz; Türkçedeki pek çok kelimenin tarihsel yolculuğu farklı dillerle etkileşim içindedir. Türkçe Ne Demek+1
Bir Kelime, Bir Sebze ve Çok Sayıda Deneyim
Pazı hakkında konuşurken aslında tek bir sebzeyi değil, birbirinden farklı üç şeyi konuşuyoruz: bitki, dil ve kültür.
Botanik açıdan pazı Beta vulgaris grubunun yaprakları için yetiştirilen formudur.
Dil açısından “pazı”, Türkçede yerleşmiş bir sebze adıdır ve kelimenin tarihsel kökeni farklı dillerle bağlantılıdır.
Kültürel açıdan ise pazı; Karadeniz'deki “pezik” kullanımından ev mutfaklarındaki pazı kavurmasına, göçmen ailelerin yemek hafızasından günümüzün sağlıklı beslenme söylemine kadar farklı anlamlar taşıyabilir.
Bu yüzden pazıyı yalnızca “erkeklerin veri odaklı, kadınların duygusal baktığı bir sebze” üzerinden değerlendirmek yerine, insanların yaşadığı sosyal koşulların yemekle kurdukları ilişkiyi nasıl şekillendirdiğine bakmak daha açıklayıcıdır.
Forum Tartışması İçin Sorular
Sizin çevrenizde “pazı” kelimesinin başka bir karşılığı veya yöresel adı var mı?
İngilizce bir tarifte “Swiss chard” gördüğünüzde bunun pazı olduğunu daha önce biliyor muydunuz?
Sizce bir sebzenin anlamını daha çok belirleyen şey nedir: fiyatı, yetiştiği coğrafya, aile geleneği, toplumsal sınıf, etnik kimlik veya kişisel hafıza?
Pazı gibi geleneksel sebzelerin hazırlanması hâlâ kadınların sorumluluğunda mı? Erkeklerin mutfakta daha fazla rol alması bu geleneği değiştiriyor mu?
Ve belki de en ilginç soru: Bir yemeğe kimin “kadın yemeği”, kimin “erkek yemeği” dediğini belirleyen şey gerçekten kişisel tercih mi, yoksa toplumun yıllar içinde oluşturduğu normlar mı?
Kaynaklar
Kew Science, Plants of the World Online, Beta vulgaris ve alt gruplarının taksonomik ve coğrafi kayıtları. Plants of the World Online+1
Tarım ve Orman Bakanlığı, TÜRKOMP Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı, “Pazı” kaydı. Tarım ve Orman Bakanlığı Turkomp
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, bölgesel yemek ve mutfak kültürü kayıtları. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+2Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+2
OECD, Cooking, Caring and Volunteering: Unpaid Work Around the World ve OECD Economic Surveys: Türkiye 2025. OECD+1
FAO, IFAD, UNICEF, WFP ve WHO, The State of Food Security and Nutrition in the World. FAOHome+1
Tüysüz ve Özbay (2026), “Etnik Kimliklerin Yemek Kültüründe Meydana Gelen Değişimler: Sakarya’da Bir Araştırma.” DergiPark
Durukan (2025), “Beslenmenin kültürel hafızası: Zorunlu göçten sonra kimlikler.” DergiPark