Saygın kökü nedir ?

Baris

New member
Saygın Kökü Nedir? Kelimenin Etimolojik Kökeni, Anlamı ve Toplumsal Boyutları 1. Giriş: Bir Kelimenin Kökeninden Toplumsal Değerine Türkçedeki bazı kelimeler, günlük hayatta sıkça kullanılmalarına rağmen dil tarihi açısından düşündüğümüzden çok daha derin bir araştırma alanı sunar. “Saygın” kelimesi de bunlardan biridir. Bir insana saygın denildiğinde yalnızca onun sevildiğini veya tanındığını söylemeyiz; aynı zamanda davranışlarının, kişiliğinin, toplumsal konumunun ya da başarılarının başkaları tarafından değerli bulunduğunu ifade ederiz. Peki, saygın kelimesinin kökü nedir? Bu kelime hangi sözcükten türemiştir ve zaman içinde nasıl bir anlam alanı kazanmıştır? Dil bilimine ilgi duyan biri olarak bu sorunun yalnızca sözlükte bir karşılık bulmaktan ibaret olmadığını düşünüyorum. Çünkü bir kelimenin yapısını anlamak, onunla ifade ettiğimiz toplumsal ilişkileri de daha dikkatli değerlendirmemizi sağlar. Bu yazıda saygın kelimesini Türkçenin biçim bilgisi, tarihsel dil bilimi, sözlük bilimi ve toplumsal psikoloji çerçevesinde inceleyelim. Araştırma boyunca özellikle iki noktayı birbirinden ayırmak önemlidir: Kelimenin dil bilgisel olarak nasıl oluştuğu ve insanların bu kelimeye yüklediği toplumsal anlamlar. 2. Saygın Kelimesinin Kökü ve Yapısı Saygın kelimesinin kökü say- fiilidir. Kelimenin yapısı genel olarak şu şekilde çözümlenebilir: say- + -gın → saygın Buradaki “say-” fiili, bağlama göre bir şeyi saymak, hesaba katmak, değer vermek veya birine hürmet göstermek gibi anlamlarla ilişkilidir. “-gın” ise Türkçede bazı sözcüklerin türetilmesinde kullanılan yapım eklerinden biridir. Bu ekin işlevi, türetildiği fiilin anlamına göre değişebilir; dolayısıyla her kelimede aynı anlamı verdiği varsayılmamalıdır. “Saygın” sözcüğü, günümüz Türkçesinde başkalarının değer verdiği, kendisine hürmet edilen, itibarlı ve saygı gören kişi ya da kurumları niteleyen bir sıfattır. Örneğin “saygın bir bilim insanı”, “saygın bir kurum” veya “saygın bir meslek” ifadelerinde kelime, toplumsal kabul ve değer görme düşüncesini öne çıkarır. Bu noktada “saygın” ile “saygılı” arasındaki farkı da belirtmek gerekir. Saygılı kişi, başkalarına karşı saygı gösteren kişidir. Saygın kişi ise başkalarının saygısını kazanan veya gören kişidir. Birinci kelime daha çok davranışın yöneldiği kişiyi ve davranış biçimini, ikinci kelime ise kişinin toplumsal değerlendirilmesini anlatır. Benzer şekilde “saygı”, “saygınlık” ve “saygıdeğer” kelimeleri de aynı anlam alanında yer alsalar bile yapı ve kullanım bakımından birbirlerinin tam karşılığı değildir. Saygı bir duygu, tutum veya davranış biçimini; saygınlık ise bir kişi ya da kurumun toplum nezdindeki itibarını ifade edebilir. Türkçenin türetme sisteminde kök ve eklerin ayrılması, kelimelerin anlamını açıklamak için temel yöntemlerden biridir. Ancak etimolojik bir incelemede yalnızca bugünkü biçime bakmak yeterli değildir. Kelimenin tarihsel metinlerdeki kullanımları, eski biçimleri ve anlam değişimleri de araştırılmalıdır. 3. Etimolojik Araştırma Nasıl Yapılır? “Saygın kelimesinin kökü nedir?” sorusuna bilimsel bir cevap verebilmek için farklı kaynak türlerinden yararlanmak gerekir. Burada üç yöntem özellikle önemlidir: sözlük karşılaştırması, tarihsel metin incelemesi ve biçim bilgisel çözümleme. İlk aşamada Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük ve Türkçe Sözlük gibi kaynakları incelenebilir. Bu kaynaklar kelimenin günümüzdeki anlamını, dil bilgisel türünü ve kullanımını belirlemek açısından önemlidir. Ancak çağdaş sözlükteki bir tanım, kelimenin bütün tarihsel gelişimini tek başına ortaya koymaz. İkinci aşamada tarihsel sözlüklerden ve eski Türkçe metinlerden yararlanılır. Andreas Tietze'nin Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati ile Sir Gerard Clauson'un An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish adlı çalışması, Türkçe kelimelerin tarihsel biçimlerini araştırırken başvurulabilecek önemli kaynaklar arasındadır. Bununla birlikte Clauson'un eseri esas olarak 13. yüzyıl öncesi Türkçe malzemeyi kapsadığından, modern Türkiye Türkçesindeki bir türevin doğrudan tarihini kanıtlamak için tek başına yeterli değildir. Üçüncü aşamada kelimenin biçim bilgisel yapısı değerlendirilir. Burada araştırmacı, kökün hangi anlamı taşıdığını, ekin hangi işlevde kullanıldığını ve ortaya çıkan sözcüğün diğer türevlerle nasıl ilişkilendiğini inceler. Tarihsel metinlerdeki örnekler de bu çözümlemeyi destekler veya gerektiğinde yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Bilimsel yaklaşımın temel ilkesi, kanıt ile yorum arasındaki ayrımı korumaktır. Örneğin “saygın” kelimesinin “say-” fiiliyle ilişkisi, biçim bilgisel açıdan açıklanabilir bir çözümlemedir. Ancak kelimenin ilk kez hangi tarihte kullanıldığını veya belirli bir tarihsel dönemde tam olarak hangi anlamı taşıdığını söylemek için ayrıca tarihsel belge gerekir. Bu nedenle etimolojik araştırmada sözlük tanımı, dil bilgisel çözümleme ve tarihsel kanıt birbirini tamamlamalıdır. Bir internet sitesinde yer alan açıklamanın çok sayıda başka sitede tekrarlanması, o açıklamanın bağımsız biçimde doğrulandığı anlamına gelmez. 4. Saygın, Saygı ve Saygınlık Arasındaki Anlam İlişkisi Saygın kelimesini daha iyi anlamanın yollarından biri, aynı kökle ilişkili diğer sözcükleri karşılaştırmaktır. “Saygı”, bir kişinin başka bir kişiye, kuruma, düşünceye veya değere yönelik hürmetini anlatır. “Saygın” bu niteliği taşıyan ya da başkalarının saygısını gören kişi ve kurumları niteler. “Saygınlık” ise bu durumun niteliğini veya toplumsal sonucunu belirtir. Bu ayrım, kelimelerin yalnızca biçim bakımından değil, anlam bakımından da birbirine bağlı olduğunu gösterir. Bununla birlikte aynı kökten gelen kelimelerin anlamlarının bütünüyle aynı olduğu söylenemez. Dil, sözcükler arasında hem ortaklık hem de işlevsel farklılık oluşturur. Örneğin bir öğretmen öğrencilerine karşı saygılı olabilir; fakat mesleki yeterliliği, adaleti veya güvenilirliği konusunda toplumda henüz geniş bir kabul görmemiş olabilir. Başka bir öğretmen ise öğrencilerine karşı her zaman saygılı davranmasa bile geçmiş başarıları nedeniyle saygın kabul edilebilir. Bu ikinci durum, toplumsal saygınlığın her zaman ahlaki kusursuzluk anlamına gelmediğini gösterir. Aynı ayrım kurumlar için de geçerlidir. Bir bilimsel kuruluşun saygınlığı yalnızca eski veya tanınmış olmasına bağlı değildir. Araştırmalarının niteliği, yöntemlerinin açıklığı, etik kurallara uyumu ve sonuçlarının bağımsız araştırmacılar tarafından doğrulanabilmesi de önem taşır. Bu örnekler, “saygın” kelimesinin anlam alanının sözlükteki kısa tanımından daha geniş bir toplumsal bağlama sahip olduğunu ortaya koyar. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, toplumsal anlamların incelenmesiyle etimolojik kökenin birbirine karıştırılmamasıdır.
 
Üst